• persembe@persembe.com

Tarihte Bugün Temmuz 2019

31 Temmuz 2019

31 yıl önce (1988) bugün (31 Temmuz), Lansing, Michigan’daki son Playboy Club da kapandı. İlki 1960’ta açılmıştı, sonra ABD, Kanada, İngiltere’de, Filipinler’de, Jamaika ve diğer yerlerde onlarcası açılıp kapandı. 2010’da Macao, Cancun ve sonra 2012’de Las Vegas’ta açılan klüpler de yaşamadı.

Her klüpte bir oturma salonu, bir Playmate barı, bir yemek salonu ve klüp salonu vardı. Playboy tavşanları servis yapıyordu. Bazen canlı müzik, bazen komedyen gösterileri olurdu. 1961 yılının son 3 ayında Şikago’daki klübe 132 bin kişi giderek orayı dünyanın en işlek klübü yaptı. Klüp üyeliği bir statü sembolüydü. Üyelerin tavşan kafalı bir anahtarlığı vardı ve klüplere onu göstererek giriyorlardı. Üyelerin sadece %21’i klübe gittiler ama $25 üyelik ücretiyle Playboy her 1 milyon üyede $25 milyon kazandı.

Kurucusu Hugh Hefner 2017 yılında 91 yaşında öldü. 1951’de erkek dergisi Esquire’da çalışıyordu, istediği $5 zam verilmeyince isitifa edip annesinden $1000 borç alarak Playboy’u kurdu. 152 IQ’su, kurduğu imparatorluk, yaptığı cinsel devrim, LGBT hakları savunuculuğu ve uyuşturucuya karşı duruşuyla bir ikon oldu.

Küçükken sahip olduğu en değerli şey tavşan resimli battaniyesiydi. Sonra ilim bir tür tavşana onun ismini verdi (sylvilagus palustris hefneri). “Big Bunny” isimli DC-9 siyah uçağının kuyruğunda o meşhur tavşan logosu vardı. Los Angeles’taki Playboy Malikane’sindeki çılgın partiler magazinlerin dilinden hiç düşmedi. Bunların birinde John Lennon gerçek Matisse tablosunda sigarasını söndürmüş, bir tanesinde salonda ölü bir lama bulunmuştu. Ah o duvarların dili olsa da bir konuşsa!!!

1953’teki ilk sayının orta sayfasında Marilyn Monroe vardı, 54 bin sattı (50¢’ten) . İlk zenci kadın 1965’te çıktı. En çok satan sayı Kasım 1972 idi (7+ milyon). ABD’de üniversite talebelerinin dörtte biri dergiye aboneydi. Dergi 2016’da çıplak kadın resimlerini kaldırdı, satışlar deli gibi düşünce 2017’de tekrar yayınlamaya başladı. Aradan 66 yıl geçti, Playboy dergisi hâlâ yetişkin pazarını domine etmeye devam ediyor. Ayda 2,6 milyon satıyor ama artık çeyrek yıllık yayınlanmaya başlayacak.

30 Temmuz 2019

16 yıl önce (2003) bugün (30 Temmuz), 21.529.464’üncü ve son Volkswagen Kaplumbağa Meksika’nın Puebla kentindeki fabrikadan çıktı ve hemen ertesi gün emekli edilip Wolsfburg, Almanya’daki Volkswagen Otomobil Müzesi’nde sergilenmeye başladı. Bu özgün tasarım vosvos’un 65 yıllık yaşamının son günüydü.

Aslında Tip 1 ismiyle piyasaya çıkmıştı ama New York Times gazetesinin ona “böcek” (beetle) diye hitap etmesinden sonra ismi 65 yıl öyle kaldı. Başka ülkeler başka isimler de verdiler: Türkiye’de “kaplumbağa”, “tosbağa”, “vosvos”; Fransa’da “coccinella” (uğur böceği); İtalya’da “maggiolino” (mayıs böceği); Bolivya’da “peta” (kaplumbağa); Brezilya’da “fusca” (böcek); Endonezya’da “kodak” (kurbağa); Meksika’da “vocho” (böcek).

Amerikalılar böceği sevdiler ama vosvos oraya ilk gittiği yıl olan 1949’da sadece 2 tane sattı (1970’te 570 bin adet). 2. Dünya Savaşı’ndan sonra da üretim güya İngiltere’ye verilecekti ama “üretim standardında ve ekonomik değil ve çirkin” diye hiçbir fabrika kabul etmedi.

1999 yılında Advertising Age dergisi vosvos reklâmını CocaCola’nın, Marlboro’nun, Nike’ın önünde son 100 yılın en iyisi seçti. Reklâmın ana mesajı şuydu: “Küçük Düşün”.

Herkes küçük düşünmedi. Beatles’ın Abbey Road albüm kapağına koyduğu LMW 28IF plâkalı vosvos müzayedede $23 bine satıldı (o da şimdi Wolfsburg’daki müzede). Disney’nin o çok sevilen Herbie the Love Bug (Aşk Böceği) serisindeki vosvoslardan biri de 2015’te $126.500’e alıcı buldu. Jerry Seinfeld’inki $121 bine satıldı.

Çok meraklısıysanız +1 (503) 236 1737’den Burbanck Motors’u arayın ya da şuraya girin: https://www.hemmings.com/classifieds/cars-for-sale/volkswagen/beetle/2171078.html?refer=saturday

$1 milyon dolara 1964 model (ama sadece 37 km. yapmış) siyah bir tane satılık. Rudy Zvarick arabayı o yıl alıp hiç kullanmamış. 2014 yılında 87 yaşındayken de ölmüş. Şimdi yeğeni satıyor (o yıl $1.757’ye – bugünün parasıyla $14 bine – aldığı hesaba katılırsa biraz pahalı).

29 Temmuz 2019

30 yıl önce (1989) bugün (29 Temmuz), Küba’lı yüksek atlamacı Javier Sotomayor 2.44 atlayarak dünya rekoru kırdı. 4 yıl sonra da 2.45 atladı. Bu rekor hâlâ kırılamadı.

1.95 boyuyla basketbolcu olması istendi ama o yüksek atlamayı seçti, 6 kez dünya şampiyonu oldu, 1992 olimpiyatlarında altın madalya aldı (1984 ve 1988 olimpiyatlarına boykotlar yüzünden gidemedi), beş kez dünya rekoru kırdı. 2.45’lik rekoru 26 yıldır kırılamadı. O Küba’da bir efsane. Salto Mayor (Binbaşı Atla), Principe de Limonar (Limonar Prensi – doğduğu yer), Salta Nubes (Bulut Atlayıcı), El Principe de las Alturas (Dorukların Prensi) gibi lâkapları var.

Evet, bugün profesyonel atletler iyi kazanabiliyorlar ama hem onun zamanında rakamlar büyük değildi, hem yüksek atlama o kadar popüler değildi, hem de Küba rejimi fazla kazanmasına izin vermiyordu. Sotomayor rekorlara giden yolda antreman sahasına yıllarca trenle gitti ve yatakhanede kaldı ama tüm yaşam masrafları devletçe karşılandı. Olimpiyat altını aldıktan sonra ona bir buzdolabı ve çamaşır makinesi verildi. Şampiyonluklardan sonra da tüm kazancı hükümetle paylaşıldı ama Küba spora çok önem veriyor ve uluslararası üne sahip atletlerini iyi yaşatıyor (konut, araba ve devlette iş). Onun gibi, orta mesafe koşucusu Juantorena’nın iki Lada otomobili, 4 yatak odalı evi ve üst düzey bir devlet memurluğu var. Boksçu Teofilo Stevenson’un da tuzu kuru.

Sotomayor kendisi gibi bir yüksek atlamacı olan Carmen Garcia ile evlendi. Salsa Mayor isimli bir salsa grubu kurdu, 245 isimli bir bar açtı ve sporculuk hayatının hatıralarıyla dolu bir restoranı var. Aynı zamanda Küba Atletizm Federasyon’u nun genel sekreterliğini yapıyor. Çok sevdiği purolarını tüttürüyor ve “kırsa kırsa rekorumu Katar’lı atlet Barshim kırar” diyor. Barshim 2014’te 2.43 atladı

28 Temmuz 2019

13 yıl önce (2006) bugün (28 Temmuz), dünyanın en büyük ilaç firmalarından Pfizer, 32 yıldır şirkette çalışan ve 2001’den beri CEO’luk yapan Henry McKinnell’i istifa ettirip yerine başkasını atadı. Henry Şubat 2007’deki emekliliğine dek yönetim kurulu başkanlığı görevine devam etti.

Pfizer onun liderliğine kadar hisse senetlerinin karşılıklı olarak el değiştirdiği mega birleşmeler konusunda hayli muhafazakârdı. Onun döneminde bu değişti ve birçok birleşme yapıldı. Bu süreçte Pfizer hiselerinin fiyatı $50’den $30’a düştü (bölünmelere hesaba katılarak). Dolaşımda 7 milyar hisse olduğu düşünülürse bu düşüş $140 milyarlık bir kayıp demek. Bu da elbette hem yatırımcıların hem de yönetim kurulunun kafasını bozdu ve sonunda McKinnell’in kafasını yedi.

McKinnell yılda $2,5 milyona yakın maaş ve $4 milyona yakın bonus alıyordu ama istifa ettirilmesine pek üzüldüğünü zannetmiyorum, çünkü emekli olunca şirketten $275 milyon aldı. Şimdi hâlâ derecelendirme kuruluşu Moody’s yönetim kurulu başkanlığını yapıyor.

McKinnell’in 28 Temmuz’da istifa ettirilişinden tam 1 yıl önce, 28 Temmuz 2005’te, ünlü finansçı ve yardımsever Arthur Zankel New York’taki lüks evinin 9. katından kendini aşağı atarak intihar etti. Vasiyetinde içinde Skidmore Üniversitesi ($40 milyon) ve Carnegie Hall ($22milyon) gibi önemli okul ve gösteri merkezlerinin olduğu kurumlara toplam $120 milyon bağışladı.

Zankel 9. kattan düşüp öldü ama ondan 60 yıl önce aynı gün (28 Temmuz 1945) sisli havada Empire State binasına çarpan uçağın kopardığı kablolar yüzünden 75 kat aşağı düşen asansörden Betty Lou Oliver sağ çıktı (onun için ona “Asansör Kız” diyorlar).

27 Temmuz 2019

129 yıl önce (1890) bugün (27 Temmuz), Van Gogh tarlada kendini göğsünden vurdu. Yakındaki hana sürünerek gidebildi ve yardım istedi. Kurşun çıkarılamadı, iltihaplandı ve iki gün sonra da öldü. Ne bir şahit vardı ne de tabanca bulunabildi. Öldüğünde 37 yaşındaydı. Hanın sahibi 15 yıl sonra Van Gogh’un handa kalan iki tablosunu $10’a sattı. Zaten kendisi de yaşamı boyunca tek bir tablo satabilmişti (Kırmızı Bağ – 400 Belçika frangına).

Halbuki sadece yaşamının son 10 yılında 913 yağlı boya (30’u kendi portresi) tablo ve 1.100 adet eskiz üretmişti. Yangında ve selde kaybolanlarla bulunamayanları atsanız, geriye kalanların bugünkü değeri $10 milyar olarak tahmin ediliyor. Son 30 yılda müzayedelerde satılan en pahalı 100 tablonun 10’u onun. En pahalısı 1990 yılında satılan Dr. Gachet’in Portresi bugünün parasıyla $158,2 milyona gitti (dünyanın en pahalı 16. tablosu). İrisler 1988’de $121 (tabloyu Sotheby’s’den alan Alan Bond ödeyemedi ve tablo daha sonra açıklanmayan bir rakama Getty Müzesi’ne satıldı), Joseph Roulin’in Portresi 1990’da $120, kendi portrelerinden biri 1999’da $111,3 milyona satıldı.

Eksantrik bir adamdı ve psikolojik sorunları vardı. Kulağını kesmesinden tımarhanelere (Yıldızlı Gece’yi orada yaptı) düşmesine kadar bir sürü vukuat yaşadı. Kulak hikâyesinin farklı anlatımları var. Kimi arkadaşı Paul Gaugin’le tartışırken oldu diyor, kimi sevdiği fahişeye hediye olarak göndermek için kestiğini söylüyor.

Aslında kadınlarla arası hiç iyi olmadı, çünkü hiçbir zaman beş kuruşu olmadı. Bir ara dul kalan kuzinine evlenme teklif ama kabul görmedi. Başak bir seferde komşusuna aşık oldu ama aile reddetti. Sonra kadın ilaç içip kendini öldürmeye kalktı.

İşte böyle. Dehayla kaçıklığın arasında bir yerlerde yaşayıp öldü. Öldü de, ondan başka 4 tane daha Vincent Van Gogh vardı. Bir kere ona daha önce ölü doğan kardeşinin ismi verilmişti. Zaten o da büyükbabanın ismini almıştı. Kardeşi Theo’nun oğlu olunca onun da ismini Vincent koydular.

26 Temmuz 2019

12 yıl önce (2007) bugün (26 Temmuz), dünyanın en aranan bilgisayar korsanlarından biri olan Ukraynalı Maksym Yastremskiy (24) gizli servis tarafından Kemer’de bir gece klübünde yakalanıp tutuklandı.

Yastremskiy; Barnes & Noble, Sports Authority, Marshalls, TJ Maxx gibi büyük perakendecilerin wi-fi sistemlerinden ve Citibank gibi bankalardan (içlerinde 12 Türk bankası da vardı) kredi kartı bilgilerini çalan uluslararası çetenin elebaşlarından biriydi. 45 milyon kredi kartı bilgisini alıp satıyordu. Şirketler 5 yıllık bir süre içinde bu işten $49 milyar kaybettiler. Sadece Yastremskiy kendine $11 milyon lüpledi.

Amerikan gizli servis ajanları hep bu işin peşindeydi. 2004’ten beri Florida’da birbirlerine yakın oturup sabahtan akşama kadar bilgisayar korsanlığı yapan 4 ergeni takip ediyorlardı ve hatta birisini de maaşa bağlayıp ajan olarak kullanmayı becermişlerdi. Sonunda Yastremskiy’e de ulaştılar. Gizli servis ajanlarından biri bilgisayar korsanı rolüyle onunla arkadaşlık kurmayı başardı. Birkaç kez Güney doğu Asya ve Orta Doğu’da otellerde ve lüks plajlarda buluşup bu arkadaşlığı geliştirdiler. Ellerine Yastremskiy’i Ukrayna’da tutuklama fırsatı geçti ama rüşvetçi polislerle işbirliği yaptığını görünce vazgeçip Yastremskiy’nin dost bir ülkeye gitmesini beklediler.

O fırsat karşılarına Kemer’de çıktı. Türk gizli servisiyle birlikte, Yastremskiy bir gece klübündeyken kaldığı lüks oteldeki odasına girip Lamborghini marka diz üstü bilgisayarına el koydular. Ardından da gidip gece klübünde onu tutukladılar. Ocak ayında davası sona erdi ve 30 yıl yedi. Yastremskiy cezasını sürdüğü Antalya L Tipi Cezaevi’nde iade talebinde bulunan ABD ile ülkesi Ukrayna’ya iade edilmemek ve Türk vatandaşlığına geçebilmek amacıyla bir Türk’le evlendi.

Daha sobnra cezaevindeyken kız arkadaşı Evgeniya tarafından defalarca sahte kimlikle ziyaret edildiği ortaya çıktı. Bu arada Florida’daki ergenlerden biri intihar etti, ikisi sadece kredi kartı hırsızlığından değil aynı zamanda Pentagon ve NASA’yı da hackledikleri için hüküm yedi, biri hâlâ Amerikan gizli servisi için ajanlık yapıyor.

25 Temmuz 2019

40 yıl önce (1979) bugün (25 Temmuz), ABD Başkanı Jimmy Carter merkez bankası Federal Reserve’in başına efsanevi başkan 2.01’lik dev Paul Volcker’i atadı. Volcker Princeton Üniversitesi’nden birincilikle mezun olmuş, bitirme tezinde Federal Reserve’in savaş sonrası politikalarıyla enflasyonu kontrol altına almakta sınıfta kaldığını yazmıştı. Fed’de yazları staj yaptıktan sonra 1952 yılında tam zamanlı ekonomist olarak orada işe başladı. Beş yıl sonra Chase Manhattan’a, sonra Hazine Bakanlığı’na, sonra yine Chase’e, sonra yine Hazine’ye geçti.

Başkan Nixon’un 1971’de doların altına çevirilebilirliğini iptal etme kararıyla Bretton Woods Anlaşması’nın çöpe gitmesinde büyük rol oynadı. 1975’te New York Fed’in başına geçti, 1979’da da tüm Fed’in başkanı oldu. 1983’te Reagan onu yine atadı ve 1987’ye kadar görevinin başında kaldı.

O zamanlar ABD yüksek enflasyonla (%15) boğuşuyordu. Volcker gözünü bile kırpmadan faizleri iki katına yükseltti (%20). ABD finans tarihine bu hareket “Volcker Şoku” diye geçti. Mart 1983’e gelindiğinde enflasyon oranı %3’ün altına düşmüştü. Enflasyon düştü ama yüksek faizler de durgunluk ve işsizlik getirip doların değerini artırdı. Japon ürünleri Amerikan piyasalarını hakimiyeti altına aldı. Cari açık hortladı. Volcker bu durumu düzeltmek için 1986 yılında Almanya ve Japonya’nın paralarının değerini artıracak olan Plaza Anlaşması’nı yaptı. Buna Reagan’ın genişlemeci politikaları da eklenince ticaret ve bütçe açıkları Amerikan ekonomisinin değişmez öğesi haline geldi.

Volcker boyu gibi büyük bir adamdı ama bugün ABD’nin ulusal borcunun $22,22 trilyona ulaşmış olmasında da önemli bir rol oynamış oldu.

Şimdi 92 yaşında. Geçen yıl yayımlanan anılarında “ne yöne baksam pislik var” diye yazdı.

24 Temmuz 2019

60 yıl önce (1959) bugün (24 Temmuz), Moskova’daki Sokolniki Parkı’ında Amerikan Ulusal Sergisi’nin açılışında, ABD Başkan Yardımcısı Richard Nixon ile Sovyet Başbakan Nikita Kruşçev arasındaki o meşhur “Mutfak Tartışması” başladı.

İki ülke 1958 yılında karşılıklı olarak sergiler açıp kültürel alışverişte bulunarak anlayış ortamını desteklemek için anlaşmaya varmışlardı. İlk sergiyi 1959 Haziran’ında Sovyetler Birliği New York’ta açtı. Bilim ve teknolojide ne kadar ileri gittiklerini göstermek istiyorlardı, onun için sergiyi roketler, uydular, nükleer güç vasıtalarıyla donattılar. Amerikalıların bir ay sonra Moskova’da açtığı sergide yaklaşım biraz daha farklı oldu. 450 Amerikan şirketi televizyonlar, buzdolapları, çamaşır makineleri, parlayan arabalar, kola içecekler, kremler, parfümler gibi tüketim ürünlerini sergilediler.

Bütün bunlar soğuk savaşın tam ortasında gerçekleşti. Sovyetlerin daha iyi roketleri ve uyduları (Sputnik’i göndermişlerdi bile), Amerikalıların ise renkli televizyonları vardı. Kim neyi görmek istediyse onu gördü. Amerikalılar serginin ortasına içini göstermek için ortasından kesilmiş tipik bir banliyo aile evi inşa ettiler. Ev Nixon’un dediği gibi Amerikalı bir çelik işçisinin ayda $100 mortgage ödeyerek alabileceği bir prototipti. Mutfağında zamanın kadının sahip olmak istediği her şey vardı. Fırın, buzdolabı, dondurucu, çamaşır makinesi, tost makinesi, kurutucu, vs., vs.

İşte Nixon ile Kruşçev arasındaki o plânlanmamış ve tercümanlar vasıtasıyla gerçekleşen bir dizi ikili görüşmenin ilki orada yapıldı ve bu nedenle de bu görüşmelere “Mutfak Tarışmaları” ismi verildi. Mutfaktaki ilk görüşmede Kruşçev ABD Kongresi’nin Sovyetlerin doğu bloku ülkelerini boyunduruk altına almasını protesto eden ilke kararından şikayet etti ve teknolojide ABD’yi sollayıp kısa zamanda onlara “bye bye” diyeceğini söyledi. Nixon’a “insanların ağzına yemek koyup aşağı itecek bir makine yaptınız mı” diye sordu. Nixon’da aralarındak rekabetin en azından askeri değil teknolojik olduğunu dile getirdi.

İkinci görüşme sergideki bir televizyon stüdyosunda gerçekleşti. İki lider de tüm görüşmelerin ülkelerinde televizyonda yayınlanacğı sözünü verdi. Konuşmalar ilginçti, çünkü hiçbir lider silahlardan ve siyasetten konuşmadı. Kruşçev, “siz 300 yıldır varsınız, buralara geldiniz, biz 42 yıldır varız, sizi yakaladık” dedi. Sonra “biz burun deliklerimizle sinek avlamayız” dedi. Tercüman neredeyse kalp krizi geçirecekti, neyse “biz boşa vakit harcamayız” demek istediğini kısa sürede anladı.

Sergi 6 hafta sürdü, 2,7 milyon Rus ziyaret etti. Cadillac’lara, Buick’lere, Lincoln’lara bayıldılar, kürk mantolu Rus modeller rock-n-roll yaptılar, bol bol Pepsi içildi. Kruşçev bile çaktırmadan yudumladı.

Son görüşme Kruşçev’in daçasında gerçekleşti, 5 saat sürdü, kaydedilmedi ve yayınlanmadı.

23 Temmuz 2019

58 yıl önce (1961) bugün (23 Temmuz), Amerikalı opera sanatçısı Grace Bumbry, Almanya’daki Bayreuth Festivali’nde sahne alan ilk zenci mezzo soprano oldu. Perde indikten sonra 30 dk. ayakta alkışlandı, tam 42 kez sahneye geri çağrıldı.

Babası bir demiryolu işçisi, annesi öğretmendi. Müthiş bir kariyeri oldu. Yerel bir radyo istasyonu yarışmasını kazanıp ilk bin dolarını kazandı ve bir daha geriye bakmadı. Milano’nun La Scala’sını, Covent Garden’ın Kraliyet Operası’nı, Paris Operası’nı, New York’un Metropolitan’ını, Viyana’nın Devlet Operası’nı, Salzburg’u, San Fransisco’yu (orada Leyla Gencer ile birlikte) yıktı geçti. Beyaz Saray’da önce Jacqueline Kennedy, sonra Reagan’lar için şarkı söyledi.

Sahnedeki ateşli duruşu ve dramatik tavırlarıyla ünlü oldu. New Yorker dergisi onu şöyle tarif etti: “o için için yanan bir deniz kestanesiyle leopar karışımı bir şey”. 1961 yılında, Alman besteci Richard Wagner’in 1876 yılında başlattığı Bayreuth (Kuzey Bavarya) Festivali’ne Wagner’in torunu Wieland tarafından davet edildi. 24 yaşındaydı. Muhafazakâr Alman opera severler bu fikri pek beğenmediler ama perde indiğinde 30 dk. oturmadan alkışlayıp Bumbry’yi 42 kez sahneye davet ettiler.

Bugün bir festival bileti almanız için 10 yıl beklemeniz gerek. 58 bin bilet var, 500 bin kişi başvuruyor. Her yıl tekrar başvurmazsanız tekrar listenin sonuna atılıyorsunuz. Biletler €350 civarında. İyi yerlerin fiyatları Paris Operası’nda €350, New York Metropolitan’da $350, Covent Garden Kraliyet Operası’nda £225, Milano’nun La Scala’sında €250’ye satılıyor. Bu sezon 7 Aralık’ta Teatro Alla Scala’da Tosca’nın galasına gitmek istiyorsanız €2.500’le vedalaşmanız gerek.

23 Temmuz 1961 yılında zenci bir kadın muhafazakâr Bavaryalı opera severleri kendine hayran bırakırken, ne ilginçtir ki, 23 Temmuz 1984’te seçilen ilk zenci Amerika Güzeli olan Vanessa Williams’ın tacı da Penthouse dergisine çıplak poz verip erkekleri hayran bıraktığı için geri alınmıştı.

22 Temmuz 2019

290 yıl önce (1729) bugün (22 Temmuz), Brezilya’nın Minas Gerais eyaletinde elmas bulundu ve bölge 150 yıl boyunca dünyanın en büyük elmas tedarikçisi oldu. Minas Gerais zaten Portekizce “Genel Madenler” demek. Bu isim 1693 yılında bölgede altın bulunduktan sonra Portekizli sömürgeciler tarafından verildi.

1732 – 1771 arasında bölgeden Avrupa’ya 1.666.500 karat elmas ihraç edildi (yılda 42 bin karat). Bugünün standartlarında bu miktar çok fazla değil ama o tarihte Brezilya’yı dünyanın en büyük üreticisi yaptı (dünya üretiminin üçte ikisi), çünkü zamanın en büyük üreticisi Golconda (Hindistan) madeni artık tükeniyordu ve elmas Güney Afrika’da henüz keşfedilmemişti. Brezilya bugün dünya elmas üretiminde 220 bin karatla sadece %1,5 pay alıyor ama bu elmasların hepsi Minas Gerais’ten geliyor. Bölgede artık fazla elmas kalmadı ama bol bol topaz, zümrüt, safir, yakut, pembe betil, turmalin, opal, altın, mangan, demir ve nikel var.

Ünlü 1.680 karatlık Braganza elması da orada bulundu. Daha sonra elmas değil de topaz olduğu ortaya çıktı ama elmas olsaydı bugüne kadar yeryüzüne çıkarılan ikinci en büyük elmas olacaktı (en büyüğü Güney Afrika’da çıkarılan 3.106 karatlık Cullinan elması – en büyük ilk yirminin yarısı Güney Afrika’dan).

Bugün Minas Gerais eyaleti Brezilya’nın nüfus bazında en büyük ikinci (21 milyon), GSYİH bazında en büyük üçüncü ve alan bazında en büyük dördüncü eyaleti (Fransa’dan biraz küçük). Ticaret ve kültür merkezi olan Belo Horizante (6 milyona yakın) São Paulo ve Rio de Janeiro’dan sonra ülkenin üçüncü en büyük kenti. 9 cumhurbaşkanı çıkarmış. Pele de oradan.

Amerika kıtalarının en eski insan fosili Luzia (12 bin yaşında) Minas Gerais’te bulundu. 17. yüzyılda altına ve elmasa hücum sırasında Portekiz’den oraya 600 bin Portekizli Bandeirantes (servet avcısı göçmen) geldi ve bölge Brezilya’nın ekonomik yapısını değiştirdi. Kuzeydeki şeker kamışına dayalı ekonomik gücü güneye indirdi ve Rio de Janeiro gibi liman kentlerinin doğmasına neden oldu. Hatta Portekiz 1808 yılında Napolyon’un eline geçince idari başkentini oraya kaydırdı.

Minas Gerais’e “derin Brezilya” da denilebilir, çünkü daha kozmopolit olan São Paulo ve daha gösterişli olan Rio’dan farklı olarak çok daha yerli ve geleneksel. Avrupalıların bol olduğu bu kentlerin bulunduğu güneyden, yerlilerin domine ettiği kuzeyden ve Afro-Brezilyalıların çoğunlukta olduğu kuzeydoğudan daha Portekizli. Minas Gerais’te doğanlara Mineiros deniliyor ve son derece ayırt edilebilir aksanları var.

21 Temmuz 2019

17 yıl önce (2002) bugün (21 Temmuz), Telekom devi WorldCom iflâs etti. $107 milyarlık aktifleriyle bu şirket batışı o güne dek tarihin en büyük iflâsıydı (2008 küresel kriziyle yeni rekorlar geldi). WorldCom iflâs başvurusunu $4 milyarlık masraflarını buharlaştırıp $1,4 milyar kâr açıkladıktan 1 ay sonra yaptı. Batak ortaya çıkana dek ABD’de yüzbinlerce kişinin emeklilik fonunda WorldCom hissesi vardı. Hepsi buhar oldu. Binlerce kişi de işini kaybetti.

WorldCom $4 milyarlık masrafı nasıl defterlerden yok etti? Elbette yaratıcı CEO’su ve CFO’su sayesinde. Bu abidik gubidiki finansal tablolarında (bilanço, gelir/gider tablosu ve faaliyet raporlarında) hokkabazlık yaparak becerdiler. Bu hokkabazlığı muhasebede tahakkuk yöntemi denen kavramla oynayarak yaptılar.

Bu yönteme göre işin doğrusu, sermaye harcamaları tek kalemde gider olarak yazılmaz, şirkete sağlayacağı süreye göre dönemlere tahsis edilir. İşletme giderleri ise tam aksine giderin yapıldığı dönemde tek kalem olarak düşülür. Örneğin bir şirketin dönem kârı 10 bin TL ve o dönem yaptığı sermaye yatırımı 7.500 TL ise; bu harcama tek kalemde masrafa yazılırsa şirket sadece 2.500 TL kâr etmiş gibi gözükecektir. Halbuki işi doğru yaparak (sermaye yatırımının ömrünün 5 yıl olduğunu varsayarsak) ilk döneme tahakkuk ettirilecek sermaye yatırım masrafını 1.500 TL olarak gösterirseniz, şirketin gerçek dönem kârının 8.500 TL olduğu gözükür.

İşte maharetli CFO Scott Sullivan, WorldCom’un işletme giderlerini de sermaye harcaması gibi göstererek biriken o büyük masrafları böyle yok etti. Doğrusunu yapsaydı WorldCom $1,4 kâr yerine büyük bir zarar açıklayacaktı.

Olan çalışanlara ve yatırımcılara oldu ama CFO Scott Sullivan 5, CEO Bernard Ebbers 25 yıl hapis cezası yediler. WorldCom 2003 yılında MCI olarak yeniden yapılanarak iflâstan çıktı. MCI ise şimdi Verizon’un bir bağlı ortaklığı.

Elbette bu olay muhasebe hokkabazlıklarının sonu olmadı, daha yüzlercesini yaşadık. Bunların bir tanesi de WorldCom’un iflâs ettiğinden 13 yıl sonra ve yine aynı gün (21 Temmuz’da) Toshiba’da ortaya çıktı (kârları $1,2 milyar şişirmişlerdi).

20 Temmuz 2019

18 yıl önce (2001) bugün (20 Temmuz), Londra Borsası halka açıldı ve kendi tahtasında £360’dan işlem görmeye başladı. 18 yıl sonra bugünlerde hissenin fiyatı £6.000’lere yaklaşmış durumda. Borsa bu yıl $3 milyara yakın ciro yapacak.

Halbuki o da ABD’deki kardeşi gibi 1600’lı yılların sonunda kahvehanede başlamıştı (Jonathan’s Coffee House) ama kendi binasında resmi açılış tarihi 1801. Çok badireler atlattı. Güney Denizi Balonu, iki dünya savaşı, İRA bombaları, big bang (deregülasyon), Londra’yı İşgal Et (Occupy London) protestoları, şirketi ele geçrime hücumları…

Bunlar yetmiyormuş gibi; küreselleşme, ekonomik bariyerlerin yıkılması, deregülasyon, yeni teknolojiler, yeni işlem platformları, uyum yasaları gibi devinimlerin ortaya çıkardığı acımasız rekabet koşulları Londra’nın devamlı avda olmasını gerektirdi. 2004’te Deutsche Boerse’nin, Euronext’in ve Avustralyalı Macquaire Bank’ın pençesiden kurtuldu. Daha sonra Nasdaq’ın teklifini reddetti ana Nasdaq piyasadan %29 hisse topladı.

Baktı ki olmuyor, birleşerek büyümesi gerek, gitti 2007’de $2 milyara İtalya Borsası’nı satın aldı. Aynı yıl, OMX’i (Nordik, Baltık ve Kafkas Borsaları) almaya kalktı ama Nasdaq, Dubai ve Katar konsorsiyumuna karşu duramadı. Katar sonra çekildi. OMX’i Dubai aldı, sonra yeni oluşacak şirketin %20’si ve Nasdaq’ın Londra’daki %29 hissesi karşılığında Nasdaq’a devretti. Katar Yatırım Otoritesi’nin ise Londra Borsası’nda hâlâ %10 hissesi var.

Alım furyası sonra da devam etti. Londra Borsası 2009’da Sri Lanka’lı bir trading sistemleri yazılım şirketini $30 milyona aldı, 2011’de Toronto Borsası’nı başkasına kaptırdı ve 2013’de işlem platformu Turquoise’ı alıp başına da Pınar Emirdağ’ı getirdi. Sonra hem Frank Russell Co. hem de FTSE International’ı bitirerek dünyanın en önde gelen endeks sağlayıcılarından biri oldu. 2016’da Deutsche Boerse ile birleşme plânı rekabet kuruluna takıldı.

İşte böyle böyle $3,8 trilyonluk iç piyasa değeriyle dünyanın en büyük 7. hisse senedi borsası oldu. Ondan önce gelenler şöyle: 1. NYSE ($22,5 tr.), 2. Nasdaq ($10,7 tr.), 3. Japon Borsa Grubu ($5,6 tr.), 4. Şangay Borsası ($4,2 tr.), 5. Euronext ($4,1 tr.), 6 Hong Kong Borsaları ($4,1 tr.). Borsa İstanbul’un piyasa değeri $167 milyar.

19 Temmuz 2019

116 yıl önce (1903) bugün (19 Temmuz), dünyanın en önemli spor etkinliklerinden biri ve en büyük bisiklet yarışması Tour de France’ın ilki tamamlandı. Bu ilk yarışı Fransız Maurice Garin kazandı.

23 gün sürüp 21 etaptan (3.500 km.) oluşan tur (Giro d’Italia ve Vuelta da öyle) rekabeti Le Vélo’ya kaybedip satışları artırmak isteyen spor gazetesi L’auto’nun girişimiyle başladı. Yarış aradaki iki dünya savaşı hariç 106 kez yapıldı.

Bu yıl yarışa 176 yarışmacıdan oluşan (30 ülkeden) 22 takım (bireysel olarak katılamazsınız) katılıyor. 22 etabı en kısa sürede bitiren kazanıyor ama arada ödül verilen başka kategoriler de var. Yarışamcıların çoğu Fransız, Belçikalı, İtalyan, İspanyol, Alman ve Hollandalı.

Yarışmayı 3,5 milyar kişi izliyor ama bilet parası yok. Tur parayı yayıncı kuruluşlardan, sponsorluklardan ve geçtiği kasabalardan aldığı ücretlerden kazanıyor. Halbuki FİFA kazandığı $5 milyarın $1 milyarını biletlerden kazanıyor.

Bisikletçiler de nispeten az kazanıyor. Şampiyonanın toplam ödül bütçesi $2,5 milyon. Kazanan $560 bin alıyor. Kalan para da diğer kategoriler için yarışmacılara ve takımlara dağıtılıyor ama takım ve yarışmacıların forma reklam gelirleri de var. Yoksa rakam çok az. Bir Wimbledon şampiyonu oynadığı ortalama 18 saat tenis için 2,35 milyon sterlin alıp saatte $162 bin kazanıyor. Halbuki 3 haftada 3.500 km. bisiklet sürüp 125 bin kalori harcıyan bir Tour de France şampiyonu saatte $6.700 yapabiliyor. Federer’in $450 milyonu var. 2018 Tour de France şampiyonu Geraint Thomas’ın $1 milyonu.

Asıl parayı doping yapıp turu 7 kez üst üste kazanan (sonra tüm yedisi de ondan geri alındı) Amerikalı Lance Armstrong yaptı. Şimdi banka hesabında $125 milyonu var. Zaten turun tarihi yalancılarla dolu. Hatta ilk turu kazanan Garin bile ikincisinde (1904) bir etapta trene bindiği için diskalifiye olmuştu.

 Tour de France’ta kadın yok. Birkaç kez paralel bir kadınlar turu organize edildi ama tutmadı. Şimdi de bir kadınlar organizasyonu var ama kimse izlemiyor. Aslında kadınların olmadığı iyi, çünkü erkekler zaman kaybetmemek için bazen bisiklet sürerken işiyorlar. Bir yarışmacının bir etapta 5 litre su içtiğini hesaba katarsanız mesaneyi kontrol etmenin zor olduğunu takdir edersiniz. Herkesin gördüğü bir yerde işemenin cezası var, onun için bazen ıssız bir yerde durup rahatlıyorlar ama çoğu bu işi bisikletlerindeyken yapıyor (zaten o sıkı bisiklet formalarının içine kimse don giymiyor).

18 Temmuz 2019

25 yıl önce (1994) bugün (18 Temmuz), intihar bombacıları Buenos Aires’teki Arjantin İsrail Yardımlaşma Derneği (AİYD) binasını içi 275 kg. patlayıcı dolu bir kamyonetle havaya uçurup 85 kişinin ölmesine 300 kişinin de yaralanmasına neden oldular.

Arjantin 230 bin Museviye ev sahipliği yapıyor. Musevi nüfusun en fazla olduğu en büyük Latin Amerika ülkesi. İsrail dışında da dünyanın altıncı en büyüğü. Bu bombalamadan 2 yıl önce yine Buenos Aires’teki İsrail Konsolosluğu bombalanmış, 29 kişi ölmüştü. AIYD olayının ertesi günü de bir Panama uçağı düşürüldü. İçindeki 12’si Musevi olan 21 yolcu öldü. Olayın ardından 25 yıl geçti, suçluların hâlâ yakalanmamış olması bir yana herkes birbirini suçlamaya devam ediyor. Artık gerçeklerle yalanlar iç içe girmiş durumda.

Bombalamayı Hizbullah’ın bir yüzü olan bir Filistin cihatçı örgütü üstlendi. 1996’da üst düzey bir polis memuru tutuklandı. $2.5 milyon karşılığında kamyoneti tedarik eden kişiydi ama sonra çalıntı ürünler karşılığında araba hırsızlarına koruma sağlayan biri olduğu ortaya çıktı. 2000 yılında Türkiye’deki bir sığınmacı kampında görev yapan bir gazeteci olayın arkasında İran’ın olduğunu söyledi. Raporuna göre olay öncesinde Arjantin İran’a nükleer teknoloji transferi yapmayı görüşüyordu ve bu vaadinden vazgeçmişti. İran bütün bunları yalanladı.

2002 yılında zamanın cumhurbaşkanı Menem’in olayı örtbas etmek için $10 milyon aldığı yazıldı. Menem suçlamayı reddetti ama gizli İsviçre hesapları olduğunu itiraf etti. 2005 yılında olaya bakan yargıç görevinden azledildi. Aynı yıl Kardinal Jorge Mario Bergoglio (şimdiki Papa) adalet yerini bulsun diye imza topladı. Bir yıl sonra, yeni yargıç Nisman resmen İran’ı suçladı. Daha sonra o zamanki cumhurbaşkanı Cristina Krichner’in de ötrbas işinin içinde olduğunu söyledi ama hazırladığı 300 dosyayı mahkemeye getiremeden öldürüldü. Mahkeme içlerinde Rafsancani’nin de bulunduğu bir dizi üst düzey İranlı devlet adamını suçladı ama İnterpol’den kırımızı bülten çıkarttıramadı.

Arjantin İran’ı, İran zionistleri, Mossad Nazileri, politikacılar polisleri, polisler mahkemeyi, mahkeme devlet adamlarını suçlamaya devam ettiler, ediyorlar. Biri suçluyor, diğeri yalanlıyor. Bu arada Buenos Aires’te görev yapmış olan eski İsrail başkonsolosu Mossad’ın bütün suçluları bir bir temizlediğini söyledi ama bunu da İsrail hükümeti reddetti.

Leş kokuyor. Kokmaya da devam edecek. Aynı Cemal Kaşıkçı olayı gibi.

17 Temmuz 2019

2 yıl önce (2017) bugün (17 Temmuz), Tayland’da sarayın tüm varlıklarını ($33 milyar) yöneten Kraliyet Emlak Ofisi’nin kontrolünü doğrudan Kral Maha Vajiralongkorn Bodindradebayavarangkun’a veren tasarı yasalaştı.

Kralın tam ismi “Wachiralongkon Borommachakkrayadisonsantatiwong Thewetthamrongsuboriban Aphikhunuprakanmahittaladunladet Phumiphonnaretwarangkun Kittisirisombunsawangkhawat Borommakhattiyaratchakuman“. Tayland’ın o meşhur “lèse majesté” yasasının arkasında mutlu yaşıyor. Yasaya göre; kralı, kraliçeyi, eski kralları ve kraliyet ailesi mensuplarını, hatta kedi köpeklerini bile eleştiremezsiniz (son eşinin köpeğinin ismi Hava Kumandanı Mareşal Fufu). Cezalar 35 yıla kadar çıkıyor.

1952 doğumlu kral ilk evliliğini 25 yaşındayken kuzeniyle yaptı, bir çocukları oldu. Kral kısa bir süre sonra bir artistle kırıştırmaya başladı ve boşanması 15 yıl sürdü ama sonra artistle evlenip beş çocuk daha yaptı. Bu sefer kadın bir hava kuvvetleri generali ile kırıştırıp çocuklarıyla birlikte Londra’ya tüydü. Kral 2001’de son eşiyle evlendi ve bir çocuk daha yaptı. Evlendiklerini halkına 4 yıl sonra açıkladı. 13 yıl sonra onu da attı ve boşanma bedeli olarak $5,5 milyon ödedi.

Önemli değil. Para bol. Sadece kişisel serveti $30 milyar. Artık tamamen kendisinin kontrol ettiği Kraliyet Emlak Ofisi’nin ise $33 milyarı var. Tayland’ın 66 bin dönümünün sahibi. 40 bin kira sözleşmesi var (sadece Bangkok’ta 17 bin adet). Oteller, AVM’ler, iş binaları, ülkenin en büyük şirketleri ve bankalarında hisseler… Liste uzayıp gidiyor. Bugün dünyanın en büyük elması da (546 karat) onun kasasında (değeri sadece $12 milyon).

Kişisel servet bazında dünyanın en zengin kralı. İkinci Brunei Sultanı ($20 milyar), üçüncü eski Saudi Kralı ($18 milyar), dördüncü Abu Dhabi Emiri ($15 milyar), ama aile bazında sayarsanız Saudi hanedanını geçemezsiniz ($1,7 trilyon).

16 Temmuz 2019

358 yıl önce (1661) bugün (16 Temmuz), Avrupa’nın ilk banknotu tedavüle çıktı ve insanları çuvallar dolusu ağır bakır sikkeleri taşımaktan kurtardı ama çözdüğünden çok daha büyük sorunlar yarattı.

Fikrin sahibi İsveç’in ilk bankası olan Stockholms Banco’nun kurucusu Johan Palmstruch idi. Bir yıl önce hükümetin darphanesi eskilerinden daha hafif sikkeler basmaya karar vermişti ama mudiler daha fazla metal değeri olduğu için eski ve daha ağır olanları istiyordu. Bu durum bankaya hücum başlatınca Palmstruch mevduat sertifikaları ihraç etmeye başladı. Sertifikalar sahibine mevduat olarak yatırdığı sikkeleri geri çekme garantisini veriyordu.

Birer kredi (alacak) dekontu olan bu sertifikaların özelliği bankanın kredi vermek için artık mevduat bulmak zorunluluğunu ortadan kaldırmasıydı. Bu kredi notlarıyla alış veriş yapılabildiği için hem artık bir banknot haline geldiler hem de banka bunları kredi olarak verebilmeye başladı.

Asıl icat, Palmstruch’un bu banknotlarının herhangi bir mevduata bağlı olmamasıydı. Yâni artık yeni bir fiat (itibari) para yaratılmıştı ve değerini halkın istediklerinde paralarını sikke olarak geri alabileceklerine dair güveninden alıyordu. Banknot çabucak poüler oldu, çünkü insanları o ağır bakır sikkeleri taşımaktan kurtardı. Banka da gittikçe daha fazla banknot basmaya başladı. Bu da değerlerini düşürdü (biz buna enflasyon diyoruz). Zaman içinde güven de kayboldu ve herkes banknotlarını getirip sikkeleri istemeye başlayınca o kadar sikkeye sahip olmayan banka battı.

1664 yılında hükümet banknotları tedavülden kaldırdı ve mudilerin paralarını ödedi. 4 yıl sonra da Palmstruch’u idama mahkum etti. Ceza ertelendi ve Palmstruch 1670’e kadar hapiste yaşayıp öldü.

Kendi öldü ama fikri yaşadı. Şimdi her taraf sadece itibari değeri olan banknot dolu.

15 Temmuz 2019

22 yıl önce (1997) bugün (15 Temmuz), İtalyan moda tasarımcısı Gianni Versace daha 50 yaşındayken Miami’deki evinin önünde bir seri katil tarafından öldürüldü. Güzelliğe aşık güzel bir adamdı. Arkasında $1,7 değerinde bir marka bıraktı.

Annesi bir terziydi, mesleğini onunla birlikte dikiş dikerek öğrendi. Ağabeyi Santo ve kızkardeşi Donatelli ile büyüdü. Bir kızkardeşini de 12 yaşında yanlış tetanoz tedavisi yüzünden kaybetti. Öldürüldüğü güne dek 15 yıllık erkek arkadaşı model Antonio D’Amico ile yaşadı. Gazeteciler AIDS olduğunu yazdılar ama sağlık durumu mahremiyet ihlâli nedeniyle polis raporundan çıkarıldı. Katil Andrew Cunanan’ın yakalanması fazla sürmedi. Polis zaten onu tanıyordu. Son 3 ayda 4 kişiyi öldürmüştü. Versace’yi öldürme sebebi hiçbir zaman bilinmedi ama Andrew aynı silahla 8 gün sonra kendini vurdu.

Versace sadece iyi bir moda tasarımcısı değil aynı zamanda müthiş zeki bir pazarlamacı ve sanatçıydı. Dünyaya “süper model” kavramını ve “Google Görseller”i kazandırdı. Naomi Campbell, Cindy Crawford, Linda Evangelista ve Christy Turlington’a o zamanlar ödenen paraların mislini ödeyerek onları hem zengin hem de ünlü yaptı. Bu dahiceydi. Onlar ünlü oldukça, daha çok kazandılar. Kazandıkça daha ünlü oldular… veeee… herkes ünlülerin, starların giydiğini giymek ister.

Versace zaten ünlüleri giydirir, ünlülerle gezerdi (Prenses Diana, Madonna, Tina Turner, Elton John, Elizabeth Hurley, Cher, Sting ve diğerleri). Öldükten 3 yıl sonra Donatella Grammy Ödülleri töreninde giymesi için Jennifer Lopez’e o meşhur yeşil dekolte elbiseyi gönderdi. Elbise saniyede olay oldu, bütün dünya internette o elbiseyi aramaya başlayınca Google hemen “Google Görseller”i başlattı.

Versace servetinin yarısını yeğeni (Donatella’nın kızı) Allegra’ya bıraktı (bugünün parasıyla $800 milyon). Versace markasının değeri ise $1,7 milyar!! Şirketin başında hâlâ Donatella var. Hayatında eline dikiş iğnesi almamış biri olarak son derece başarılı. Versace erkek arkadaşı D’Amico’yu da unutmadı, ona da ömür bayı aylık bağladı. Ayda $26 bincik.

14 Temmuz 2019

9 yıl önce (2010) bugün (14 Temmuz), Nova Scotia’da mütevazı bir evde oturan Kanada’lı çift Violet (78) ve Allen Large (75) lotodan $11,2 milyon kazandılar ve paranın neredeyse tamamını bağışladılar. Piyango tam da kötü bir zamanda vurdu. Violet yumurtalık kanseriydi, ameliyat olmuştu ve son kemoterapisini görüyordu.

Kazandıkları $11.255.272 rakamını gördüklerinde önce biraz şaşırdılar, sonra oturup 2 sayfalık bir liste hazırladılar. Uzun bir liste. Aile fertlerine biraz para ayırıp gerisini yerel itfaiyeye, kiliseye, mezarlığa, Kızıl Haç’a, hastanelere, kanser, şeker ve alzaymır hastalığı araştırma vakıflarına ve diğer hayır kurumlarına bağışladılar.

1974’ten beri evli olan çift zaten gezmiyor, tozmuyor, kumar oynamıyor ve ihitiyaçları olmayan bir şeyi satın almıyorlardı. Eski ve küçük evlerinde mutlu yaşıyorlardı. Allen bir çelik, Violet de çikolata fabrikasındaki işlerinden emekli olmuşlardı. Para onlar için “baş ağrısıydı”. Yağmurlu günler için kendilerine sadece $200 bin ayırdılar.

Olay duyulduktan sonra hem gazeteciler hem de paraya gözünü dikmiş dolandırıcılar çiftin peşini bırakmadılar. Bağışlardan sonra zaten dolandırıcılara bir şey kalmadı. Gazetecilere ise Violet ve Allen’dan şu sözler kaldı:

“Sahip olmadığın bir şeyi özlemezsin.”

“Para bize lazım değil ki, hepsini vererek kendimizi çok iyi hissetti.k”

“Bizim zaten her şeyimiz var. Kazandığımız paranın bize hiçbir anlamı yok. Bize sadece birbirimiz lazım.”

Bütün bunlar bize “Paranın Kuralı”ndan şu sözleri hatırlatıyor:

“Sonsuz param var ama hâlâ aynı hamburgeri yiyorum.” Bill Gates

“İhtiyacın olmayan şeyleri satın alırsan, yakında ihtiyacın olan şeyleri satmak zorunda kalırsın.” Warren Buffett

“Paranın bazıları için cazibesi çoktur ama aynı anda iki çift ayakkabı giyemezsin.” Chuck Feeney

“Mutluluk paradan daha zor. Paranın mutluluk getireceğini düşünen kimsenin parası yok.” David Geffen

“Zenginlik çok şeye sahip olmak değil, az şey istemektir.” Epictetus

“Giysiler için çok para harcadık ama en iyi vaktimizi çıplakken geçiriyoruz.” Eyden I

13 Temmuz 2019

96 yıl önce (1923) bugün (13 Temmuz), 14m. boyunda, 106m. uzunluğundaki harflerden oluşan ünlü Hollywood yazısı Los Angeles tepelerine inşa edildi. Yazı önce “Hollywoodland” şeklindeydi ve bölgede inşa edilmekte olan konut kompleksinin reklamını yapmak için oraya kondu. 4 bin ampulü vardı ve sırasıyla “HOLLY”, sonra “WOOD”, sonra “LAND” ve son olarak da tümü yanıp sönüyordu. Harfler oraya katırlarla taşınmıştı ve bugünün parasıyla $310 bine mal olmuştu. Yazının başta orada bir buçuk yıl kalması plânlanmıştı ama sinema sektörünün yükselmesiyle birlikte bir sembol haline geldi ve kimse yıkmadı. Yıkmadı ama sık sık vandalların da saldırısına uğradı. Onun için Albert Kothe isimli bir bakıcısı vardı.

1940’lı yılların birinde Albert sarhoşken arabasını H harfine bindirip yıktı. Olaydan birkaç yıl önce de (1932) 24 yaşındaki artist Peg Entwistle o H’ye tırmanıp kendini aşağı atarak intihar etmişti. Valilik 1949 yılında gittikçe izbeleşen yazıyı tamir etti ve son dört harfi attı. 1970’lere gelindiğinde yazı yine dökülüyordu. İlk O kırılıp yarısı kaldı, üçüncü O tamamen düştü. Yazı yıllarca “HuLLYWO D” olarak kaldı. 1978 yılında başını Playboy’un sahibi Hugh Hefner’in çektiği bir eşraf $250 bin toplayarak yazıyı tamir ettirdiler.

Bugün Hollywood endüstrisi yılda $12 milyar gişe hasılatı yapıyor ve ortalama 135 film çekiyor. ABD’de ortalama bir sinema biletinin fiyatı $9,11. Bu filmlerin üçte ikisini 6 büyük çekiyor (Warner Bros., Walt Disney, 20th Century Fox, Paramount Pictures, Sony Pictures, Universal). 1995’ten bu yana en büyük dağıtıcı Walt Disney (563 film). $38 milyar yaptı ve piyasanın %17’sine sahip. 2012’den bu yana yılın en çok kazanan filmini de hep Walt Disney yaptı. 2019’da yaptığı Avengers: Endgame (Yenilmezler: Son Oyun) 93 milyon bilet sattı, $848 milyon kazandı. Türkiye’de tüm zamanların en çok izlenen filmi ise Recep İvedik 5. 7,4 milyon bilet satıp 73 milyon TL kazandı.

12 Temmuz 2019

2119 yıl önce (MÖ 100) bugün (12 Temmuz), Roma İmparatoru Jül Sezar doğdu. Enflasyonu, rüşveti, yolsuzluğu, kayırmacılığı, yandaşlığı keşfetti. Doğduğu aya onun adı verildi. Kayzer ve Çar sözcükleri ondan türedi.

Onun zamanında Roma İmparatorluğu altın çağını yaşadı. İmparatorluk Akdeniz ve bütün çevresini (dünya nüfusunun dörtte birini) hakimiyeti altına aldı, sadece Roma’nın nüfusu 1 milyona ulaştı. Ne var ki, daha sonra şahit olacağımız Roma’nın o ağır çekim finansal intiharının başlangıcına da o imza attı.

Roma’da güç ancak parayla satın alınabiliyordu ve pahalıydı. Dolayısıyla sadece borçla alınabilirdi. Sezar herhalde boğazına kadar borçlanma tabirinin mucididir. Üstelik borcun üstüne yatıp ödememenin de uzmanıdır. Borç elbette tek başına yetmez, toplumda önemli kişileri tanımanız, zenginlerle yatıp kalkmanız gerekir. Onun için Sezar Roma’nın en zengin adamı (belki de tüm tarihin en zengin adamı) Marcus Licinus Crassus’un kıçından ayrılmadı.

Ona gerçek gücü sağlayan İlk Üçler Erki’nin (Sezar ve Crassus’tan sonra) diğer kişiliği de müthiş popüler ve başarılı general Pompey. Sezar Pompey’i sadece rüşvetle satın almakla kalmayıp kızını da ona verdi.

Zamanında kokuşmuşluk öyle bir boyuta erişti ki, senatörler görev sürelerinin devam etmesini sağlamak için takvimi bile birkaç kez değiştirdiler. Ne güzel değil mi? Gün bitmesin istiyorsan 27 saate çıkar. Ay bitmesin, 37 güne.

Kendi memeleketini soymayı da Sezar keşfetti. Parasız kalınca yolsuzluk, yandaşlık ve rüşvetin pençesindeki Senato’yu pas geçip Satürn Tapınağı’ndaki devlet hazinesini yağmalayarak 15 bin külçe altın ve 30 bin külçe gümüşe el koydu (Merkez Bankası yedek akçeleri bir şeyler çağrıştırıyor mu?). Daha sonra imparatorluk parası denari’deki gümüş miktarını düşüre düşüre dünyanın başına enflasyonu bela etti. Fiyatlar patladı, vergi yükü halkı ezdi ve imparatorluğun batışının kapılarını açtı. İşsizlik dayanılmaz hale geldi (ne tesadüfdür ki, Süleyman Demirel de o meşhur “İşiniz vardı da biz mi elinizden aldık”ı Sezar’ın doğum gününde, 12 Temmuz 1969’da yumurtladı).

Roma’ya son veren barbarlar kuzeyden gelenler değil, devletin içindeki barbarlardı. Devletler kendi içindeki barbarlardan kurtulduklarında refaha erişiyorlar. Tarih bugüne ne kadar benizyor değil mi?

https://persembe.com/tarihte-bugun-temmuz-2019/

11 Temmuz 2019

31 yıl önce (1988) bugün (11 Temmuz), Mike Tyson kişisel finansal danışman ve baş stratejist olarak Donald Trump’ı tuttuğunu açıkladı. Anlaşmalarına göre Trump, Tyson’a servetini nasıl yöneteceği ve kariyerini nasıl yönlendireceği hakkında danışmanlık verecek ve Tyson’un davalık olduğu o zamanki menajeri Bill Cayton arasındaki hukuki savaşı yönetecekti.

Anlaşma 2 hafta önce Atlantic City’de Mike Tyson’un olimpiyat şampiyonu Spinks’i 91 saniyede nakavt edişinden saniyeler sonra yapıldı. Maçı zaten oradaki otelinin reklamını yapmak için Trump organize etmişti. Organizasyon için $11 milyon harcadı, maçı orada 21 bin kişi izledi ve Trump o geceden $26 milyon kazandı. Anlaşmanın akabinde de Tyson menajeri Cayton’u işten kovdu. Cayton, Tyson’un kazandığının üçte birini alıyordu. Trump kaça anlaştı açıklanmadı ama herhalde üç kuruşa değil.

Trump o gece Tyson’a ödeme olarak $10 milyonluk bir çek verdi. Tyson çeki katlayıp bakmadan cebine koydu. Çek haftalarca tahsil edilmeyince Trump nedenini sordurdu. Tyson çeki kaybetmişti.

İş ilişkileri fazla sürmedi. Trump’ın Tyson’un eşi Givens ile kırıştırdığı haberleri her yeri sardı. Tyson New York’taki Trump Tower’a Trump’ı dövmeye gitti ama 15 dakika konuştuktan sonra Trump’ın masum olduğuna karar verip deri koltuğunda uyuya kaldı. Ağzından akan salyalar leke yaptığı için uyandırılıp gönderildi. Dört yıl sonra Tyson bir güzellik yarışması adayına tecavüz ettiği suçuyla 6 yıl yedi. Bütün dünya ondan nefret ederken Trump “bırakın da idman yapıp dövüşsün, kazandığı paraları da tecavüz kurbanlarına yardım yapan bir vakfa bağışlasın” diye destek çıktı. Tyson da bu iyiliği unutmadı ve 2015 yılında başkanlık kampanyası sırasında, bu kez İslamofobik söylemleri yüzünden köşeye sıkışan Trump’a bir süre önce Müslüman olan bir boksör olarak destek çıktı.

O zamanlar Tyson’un lakabı “dünyanın en kötü adamı” idi. Acaba şimdi o lakabı eski danışmanına kaptırdı mı?

10 Temmuz 2019

58 yıl önce (1961) bugün (10 Temmuz), Metin Oktay Palermo’ya 660 bin liraya transfer oldu. Yine 10 Temmuz’da (ama 2018) Cristiano Ronaldo Real Madrid’ten Juventus’a €117 milyona gitti.

Ronaldo’ya birlikte bugüne dek €100 milyon eşiğini dokuz futbolcu aştı: Bale Real Madrid’e €100, Hazard Real Madrid’e €100, Pogba Manchester United’a €105, Dembele Barcelona’ya €105 (Fransız forveti Barcelona’ya Dortmund sattı ve Almanya rekorunu kırdı), Coutinho Barcelona’ya €120 (kâr dediğin böyle yapılır: Barcelona Coutinho’yu Inter Milan’dan €13 milyona almıştı), 19 yaşındaki Joao Felix Atletico Madrid’e €126, Mbappe PSG’ye €180 ve Neymar PSG’ye €222 milyona (Katar parası sağolsun) gittiler. Siz daha çocuk okutun…

Çocuk deyip geçmeyin. Bugün dünyada en çok lisanslı futbolcusu olan ülke ABD (18 milyon) ve bunların %78’i 18 yaşından genç. Birkaç yıl sonra dünya kupasını kazandıklarında şaşırmayın.

… ama dikkat! Futbolcu olursa çocuğunuz hapse de girebilir. 1980 yılında Liberya milli takımı oyuncuları Gambia ile golsüz berabere kalarak hapse girmekten kıl payı kurtuldu, çünkü ülkenin diktatör başkanı Samuel Doe eğer yenilirlerse onları hapse atacağını söylemişti.

…ama para her şey değil! Paraya para demedi ama, Zlatan İbrahimoviç kariyerinde şampiyonlar ligini kazanan 6 klüpte (Ajax, Barcelona, Inter, Juventus, Milan ve Manchester United) oynadı ama kendisi bir kez bile kaldıramadı.

Ne olur ne olmaz. Siz yine okutun.

9 Temmuz 2019

1 yıl önce (2018) bugün (9 Temmuz), Starbucks bugün yıllık 1 milyon adete ulaşan plastik pipet kullanımını 2020 yılına dek tamamen durduracağını açıkladı. Kurumsal yönetim ve sürdürülebilirlik konularında çok titiz bir şirket Starbucks. Buna rağmen açığı bulanın hışmından kurtulamıyor. Kahve ısısından miktarına, temizlikten çalışana, çeşitli konularda davacılarla uğraştı.

Logosu bile başına bela oldu. O ünlü logodaki deniz kızının göğsüne akıllıca düşen saçlarının “fazla” erotik olmadan kahvenin baştan çıkarıcı gücünü göstermesi amaçlanıyor. Starbucks 1970’lerde Seattle’da yerel bir zincir iken deniz kızının meme uçları gözüküyordu. Bu hikâyeye aşinayız. Resimden tahrik olup günaha girdiğini düşünen bir iki kişi şikayet etti ama Starbucks büyüyüp kent trafiğinde teslimat kamyonlarının meme logosuyla gezmesi artık konu olmaya başlayınca yeni tasarım memeleri kapatıverdi.

Starbucks’ı o zaman (1971) San Fransisco Üniversitesi’nde okuyan biri İngilizce, diğeri tarih öğretmeni, diğeri de yazar olan üç arkadaş kurdu ve 12 yılda 6 dükkanlık bir zincir oldular. 1983’te şirketin pazarlama müdürü Howard Schultz gezmeye Milano’ya gitti. Kentte 1.300 kahveci olduğunu görünce dönüp şirketi sahiplerinden satın aldı ve küresel bir deve dönüştürdü.

Starbucks 1992 yılında halka açıldığında dünyada 140 dükkanı vardı, $73,5 milyon ciro yapıyordu ve piyasa değeri $271 milyondu. Bugün 78 ülkedeki dükkan sayısı 30 bine yaklaştı, yılda $25 milyar ciro yapılıyor ve şirket değeri $106 milyarı geçti. Dakikada $47.500 satış yapılıyor ve bunun $7.300’ü kâr.

Türkiye’de 408 Starbucks var. Dükkan sayısında dünya dokuzuncusu. İngiltere’den sonra Avrupa’nın ikincisi. Çin, Japonya, G. Kore ve Tayvan’dan sonra Asya beşincisi. Bizden büyük başka ABD, Kanada ve Meksika var. 2023 vizyonu bu herhalde. Biri 6 dükkandan 30 bine çıkıp üretirken, diğeri tüketiyor. Biri pipet kullanımını keserken diğeri yurt yapmak için ağaç kesiyor.   …ama meme ucundan kabız olanlar dünyanın her tarafında var.

8 Temmuz 2019

32 yıl önce (1987) bugün (8 Temmuz), devlet vatandaşını nasıl soyarın enfes bir örneği yaşandı ve Süper Emeklilik Yasası yürürlüğe girdi. Devletin kasasına para toplamak için yaratıcı projeler peşinde olan zamanın Turgut Özal hükümeti “toplu para yatırın, ben de size daha yüksek emekli maaşı vereyim” vaadiyle büyük bir heyecan yarattı.

Çok sayıda kişi evlerini, arabalarını, altınlarını sattı; bazıları birikmiş kıdem tazminatlarını topladı; hatta kimileri de borç alarak devlete güvenip toplu paralar yatırdılar ve “süper emekli” oldular. O zaman 6 sıfır atılmadan önceki para ile 5 milyon lirayı bulan paralar yatırılarak bu hak elde edildi. Bu para ile yeni bir otomobil veya normal bir apartman dairesi alınabiliyordu.

Saadet birkaç ay sürdü. Süper emekli olanlar birkaç ay normal maaşların üç misli ödeme aldılar. Ancak Anayasa Mahkemesi 26 Ekim 1988 tarihinde “Aynı sosyal güvenlik kurumu içerisindeki sigortalılardan bir gruba, özel bir güvenlik uygulaması sosyal güvenlik ilkeleriyle bağdaşmaz” gerekçesiyle yasayı iptal etti.

İptal sonrasında yüksek emekli maaşları indirilmedi ama zam da yapılmadı. Normal emekli maaşları ise normal enflasyon zammı almaya devam etti. Böyle olunca da süper emekli maaşları gittikçe eridi ve en düşük emekli aylığına yaklaştırıldı. Üstelik devlet ödenen o toplu paralara el koydu ve iade etmedi.

Toplum hafızası yaşamaya devam ediyor. Onun için de şimdi BES’e ödenen devlet katkısı hakkındaki şüpheler de bir türlü vatandaşın hafızasından silinmiyor.

7 Temmuz 2019

42 yıl önce (1977) bugün (7 Temmuz), Roger Moore ve Barbara Bach’ın baş rollerini oynadığı onuncu James Bond filmi “The Spy Who Loved Me” (Beni Seven Casus) filminin Londra galası yapıldı. Aralarında Sean Connery, David Niven, Timothy Dalton, Pierce Brosnan, Daniel Craig’in olduğu o harika James Bond karakterlerinin arasında (Cary Grant, Clint Eastwood, Burt Reynolds, Tom Jones, Liam Neeson, Mel Gibson, Hugh Grant, Will Smith kapıdan döndüler) belki de en sevileniydi Roger Moore. 12 yıl boyunca James Bond oldu (7 film). En yaşlı Bond da oydu. İlk filmi (Live and Let Die) çevirdiği 1973 yılında 45 yaşındaydı. 1985 yılında kendini emekliye ayırdığında “artık kızım yaşındaki kızlarla aşk sahneleri çekmekten utanıyorum” dedi.

Çevirdiği bütün filmlerde koştuğu sahneleri dublörü oynadı, çünkü koşarken komik göründüğünü düşünürdü. Filmlerde yüzlerce adam öldürdü ama aslında küçükken kazaren bacağından vurulduğu için ateşli silahlardan çok korkardı. Kontratında sonsuz sayıda puro maddesi vardı. Ağzından eksik etmediği Montecristo puroları yapımcılara binlerce sterline patlardı.

1962’den bu yana 26 Bond filmi çevrildi. Filmler (enflasyon ayarıyla) 17 milyar $ yaptı. Bugün hem Apple hem de Amazon James Bond haklarını alabilmek için delicesine kapışıyorlar. James Bond markası başarısını biraz da John F. Kennedy’ye borçlu. JFK 1961 yılında Life dergisindeki röportajda en sevdiği romanın “From Russia With Love” (Rusya’dan Sevgilerle) olduğunu söyleyince bilet satışları uçtu gitti. Sonra JFK filme gitti ama bu izleyeceği son film oldu (suikaste kurban gideceği Teksas’a gitmeden bir gün önce). Tam Bond filmi gibi.

Bond filmleri öyle oluyor. Bond bugüne dek 352 kişiyi öldürdü, ona 4.662 kez ateş edildi. Ölmedi ama kendini öldürmeye çalışıyor. Bir ara günde 70 sigara içiyordu (yaratacısı Ian Fleming 80 içerdi) ve Martinisiz günü geçmiyor. Her bir Martini bardağında 130 kalori var. Bond için önemli değil, çünkü bugüne dek yattığı 52 kadınla her aşk yaptığında o kadar kalori harcıyor. Kadınlar da onu öldürmeye çalışıyor (52 tanenin dörtte üçü buna çalıştı).

Bond’u gören her kadın onla yatmadı. Filmlerin yapımcısı bir kadın. Barbara Broccoli 30 yıldır bu işi yapıyor. Hikâyeyi seçiyor, kızları seçiyor, helikopterleri seçiyor. Seçtiği kızlardan biri (Caroline Cossey) doğduğunda erkekti. Playboy dergisine poz veren ilk transseksüel model oldu. Hikâyeler çok heyecanlı ama aslında Ian Fleming ismi seçerken çok sıradan olmasını istemişti. James Bond ismini okuduğu kuş gözlemi kitabındaki ornitolog Dr. James Bond’dan arakladı.

6 Temmuz 2019

16 yıl önce (2013) bugün (6 Temmuz), Finlandiyalı atlet Taisto Miettinen, Finlandiya’nın Sonkajarvi köyünde 1992’den beri her yıl düzenlenen Dünya Eş Taşıma Şampiyonası’nı kazandı. Bu ardı ardına beşinci şampiyonluğuydu. Daha sonra 2017’de bir kez daha kazandı. 22 yıılık yarışmanın 11’inde Estonya, 9’unda da Finlandiya şampiyon oldu. Kupayı bir kez Rusya, bir kez de Litvanya evine götürdü. 2019 şampiyonası da 6 Temmuz’da. 50’den fazla ülke katılıyor.

Taisto Miettinen tam bir karakter. Ekonomi diplomalı bir avukat. Kurumların vergi yüklerinin nasıl azaltılacağı konusunda bir kitap bile yazmış ama şöhreti sporculuğundan geliyor. Ne kadar garip spor varsa onu yapıyor, iyi yapıyor. Suda koşma, demir çubukta yürüme, kar raketi ile yürüme, donmuş gölde yüzme, bataklık dalgıçlığı, korku faktörü süpermen branşlarında dünya şampiyonlukları var. Siz kaldırımda yürümeye devam edin.

Eş taşıma yarışmasının özgün Fince adı eukonkanto. İsveççesi bizim dile daha yakın: karringkank. Yarışmanın kökü Fin destanlarının 1800’li yıllarda yaşamış haramisi Hırsız Ronkainen’e dayanıyor. Hırsız Ronkainen çetesiyle birlikte ormanda yaşar, köyleri talan eder, elalemin karısını sırtlarında kaçırırlarmış.

Yarışma kurallarına göre, erkekler kadınları 253,5 metrelik hendekli, göletli, kumlu, engelli zor bir pistte taşıyorlar. En çabuk bitiren kazanıyor. Büyük ödül, taşınan kadının ağırlığı kadar bira. Kadınlar üç şekilde taşınabiliyor: sırtta, omuzlarda ya da (Estonyalılar öyle yapıyor) kadın bacaklarını erkeğin kafasına dolayıp sırtından aşağı sarkıyor.

Sıkı kuralları var şampiyonanın. Taşınan kadın 49 kilodan daha hafif olamaz. Hafifse ağırlık takılıyor. En hafif kural eş kuralı. İlla sizin eşiniz olması gerekmiyor. Yan köyden arakladığınız bir kadın da olabilir.

5 Temmuz 2019

73 yıl önce (1946) bugün (5 Temmuz), Fransız modacı Louis Reard bir Paris defilesinde erkeklerin bayıldığı bir giysiyi tanıttı: Bikini!!! İsmini de o yıllarda ABD’nin hidrojen bombasının testlerini yaptığı Güney Pasifik’teki Bikini Atolleri’nden aldı. Daha birkaç ay önce başka bir Fransız tasarımcı (Jacques Heim) biraz daha kapalı (göbeği kapatıyordu) bir bikini yapmış ve ismini de (küçük olduğu için) “Atom” koymuştu. Atom tutmadı, bikini tuttu.

Evet bikini 1946’da doğdu ama bilinen en eski bikinili kadın resimleri Sicilya’daki Villa Romana del Casale’deki, Roma devrinden kalma “10 Bakireli Oda” mozaikinde (1700 yaşında). Yine de modern bikini hayli genç sayılır. Tansu Çiller, Ajda Pekkan, Goldie Hawn, Bette Midler, helen Mirren’le aynı yaşta.

Evet bikini 1946’da doğdu ama 1957 yılında Brigitte Bardot Cannes Film Festivali’nde çiçekli bikinisini giyene dek pek popüler olmadı. Playboy dergisi kapağına 1960’a dek bikinili bir kadın resmi koymamıştı. Ursula Andress 1962 yılında o ünlü beyaz bikinisini Dr. No filminde giydi. 2011 yılında o bikini müzayedede 54 bin dolara satıldı.

Erkeklerin en sevdiği spor, plaj voleybolu, olimpiyatlara 1996 yılında girdi. O zamandan beri de bikini o sporun resmi forması. Bikini 1951 yılından beri de dünya güzellik yarışmalarının bir parçası oldu ama 2014 yılında çıkarıldı.

Girişimici Nguyễn Thị Phương Thảo’nun sahibi olduğu ve Vietnam’ın ilk özel havayolu şirketi VietJet Air 28 Ocak 2018’de bikinili modellerin hosteslik yaptığı bir uçuşla Vietnam 23 yaş altı futbol takımını uçurdu. Milletin pek hoşuna gitmedi ama adam milyarder ve şirketi bugün Vietnam pazarının %30’una sahip. Bikini Gücü!

Dünyanın en pahalı bikinisini tasarımcı Susan Rosen Sports Illustrated dergisi için tasarladı. Üzerinde 150 karatlık platin var ve değeri $30 milyon. 2011 yılında da Andrew Schneider dünyanın ilk güneş enerjisi panelli bikinisini yaptı. Plajda telefonunuzun pili hep bitiyorsa kaçırmayın.

Kızlar bugün sizin gününüz. Şaka değil. Bugün ABD’de Ulusal Bikini Günü. Erkeklerin de bayramı sayılır.

4 Temmuz 2019

32 yıl önce (1987) bugün (4 Temmuz), Martina Navratilova, Steffi Graf’ı 2 sette yenerek 8. Wimbledon şampiyonluğunu kazandı. O yıl tenisten $1 milyon kazandı (sponsoruklar hariç) ama kariyeri boyunca elde ettiği gelir farklı tabi.

Müthiş bir kadın Martina. Tenis topuna vurmaya 4 yaşında başladı. Şimdi 63 yaşında, hâlâ veteran turnuvalarda oynuyor. Profesyonel olduğu 18 yaşına kadar kazandığı bütün paraları Çek tenis federasyonu aldı. Turnuva sonrası Avustralya’da 1 hafta fazla kaldı diye cezalandırıldı. O da kaçtı, 1975 yılında Amerikan oldu. İltica edeceğini babasına açtığında şu yanıtı aldı: “Sana telefonda ne desem inanma ve sakın geri dönme, çünkü o esnada başıma bir silah dayanmış olabilir”.

Sonrası mâlum. Teklerde 332, çiftlerde 237 hafta dünya birinciliğini korudu. 18 grand şilem turnuvası kazandı. Wimbledon’da 12 kez final oynayıp 9’unu aldı. Grand şilem yapan (yâni Fransa, Avustralya, Amerika açık ve Wimbledon turnuvalarının hepsini aynı yılda kazanan) 3 kadından biri oldu. Toplamda teklerde 167 ve çiftlerde 177 şampiyonlukla dünya rekoru onda. Birincilikte kaldığı 1982-86 arasında 442 maç yapıp 428’ini kazandı. 1983’te üst üste 74 maç kazandı, sadece 1 maç kaybetti. Serena Williams’la birlikte hiç set kaybetmeden 6 grand şilem turnuvası kazanan tek kadın o. Çiftlerde 109 maç üst üste kazanıp grand şilem yaptı. 59 grand şilem şampiyonluğu var.

Sadece tenisten $22 milyon kazandı. Bunun 5 mislini de sponsorluklardan aldı. Şimdi bile yılda $2,5 milyon yapıyor. Siz bu yazıyı okuyup bitirdiğinizde 10 dolar kazanmış olacak.

Teniste bugünkü rakamlar çok daha büyük. Federer, Nadal, Djokovic, Serena gibi isimlerin kariyer turnuva kazançları halihazırda 100 milyon $’ları aşmış durumda. Sponsorluk bedelleri de uçuk. Örneğin, Federer tensiten $124 milyon kazandı ama Rolex’ten, Credit Suisse’ten, Mercedes’ten $86 milyon alıyor. Japon giyim markası Uniqlo Federer’i 10 yıllığına bağladı. Rakam mı? $300 milyon. Forbes’a göre Federer’in bankada $450 milyonu var.

Hemen çocuğunuzu tenisçi yapmaya kalkmayın. Bugün profesyonel olan tenisçilerin %80’i sıfır $ kazanıyor. Dünya ilk 200’ünün yıllık ortalama kazancı $300 bin. Onun $200 bini de antrenöre, seyahate ve diğer masraflara gidiyor.

3 Temmuz 2019

104 yıl önce (1915) bugün (3 Temmuz), Cornell Üniversitesi’nde hocalık yapan Alman asıllı Erich Münter, Senato’nun resepsiyon salonunda bir bomba patlattıktan bir gün sonra gidip banker JP Morgan’ın oğlu John Pierpont “Jack” Morgan Jr.’ı vurdu.

Münter elit Amerikan üniversitelerinde hocalık yapıyordu ama aslında bir Alman casusuydu ve bir fanatikti. Harvard Üniversitesi’nde Almanca öğretirken 1906 yılında karısını arsenikle zehirleyip öldürdü ama kaçıp Amerika’nın farklı yerlerinde farklı isimlerle öğretmenlik yaparak yakalanmadı. Sıkı bir Alman ulusalcısıydı ve ABD’nin 1. Dünya Savaşı’nın Almanya’sının İngiltere ve Fransa gibi düşmanlarına silah desteği vermesine çok içerliyordu. Önce Meksika sonra Teksas’a tüydü ama sonunda Frank Holt ismiyle Cornell Üniversitesi’nde hocalığa döndü. Kimse onun Münter olduğunu anlamadı.

Amerikan limanlarından denize açılan ve Avrupa müttefiklerine silah taşıyan gemileri sabote eden gizli Alman casusluk ve istihbarat örgütü Abteilung IIIb ile çalışmaya başladı. Örgüt gemilere zaman ayarlı kimyevi bombalar yerleştiriyor, gemiler yola çıktıktan bir süre sonra bomba patlayıp yangın çıkartıyordu.

Münter 2 Temmuz 1915’te geceyarısı patlamak üzere ayarladığı 3 dinamit içeren bomba paketini Washington DC’deki Senato binasının resepsiyonundaki telefon santralinin altına gizledi. Aslında niyeti ana salondu ama kilidi açamadı. Bomba gece 11:40’ta patladı. İçerde kimse olmadığı için sadece maddi hasar meydana geldi. Ardında R. Pierce ismiyle Washington Star gazetesine bir mektup göndererek bunu sesini duyurmak için yaptığını anlattı ve ABD’nin Avrupa’ya silah göndermeyi bırakmasını istedi.

Ertesi gün de gidip milyoner finansçı J.P. Morgan’ın oğlunun evine gitti. Elinde silah sevkiyatlarını anlatan gazete küpürleriyle dolu bir çanta, cebinde iki tabanca ve bir dinamit çubuğu vardı. İçeri sokmayan uşağı silahla tehdit ederek salona girdi. Jack Morgan eşi ve çocukları ile birlikteydi. Jack, Münter’in üzerine atlayıp yere indirdi ama bacağından da iki kurşun yarası aldı. Daha sonra uşak geldi ve bir kömür kütlesiyle Münter’i bayıltana dek dövdü.

Münter polise niyetinin Jack Morgan’ı öldürüp eşini ve çocuklarını rehin alarak silah sevkiyatlarını durdurmak olduğunu anlatıp o gece nezarethanede bileklerini kesti. Olmadı. Ertesi gün kendini 3 kat aşağı atıp kafası betona çakılınca öldü. Ölmeden birkaç saat önce eşine üstünde İngiltere’ye yola çıkmış bir sevkiyat gemisinin (SS Minnehaha) 7 Temmuz’da batacağını yazan bir not gönderdi. Mürettebat uyralıdı ama bomba bulunamadı. Bulunamadı ama patladı. Cephaneden ve mürettebattan uzaktı, bir şey olmadı.

Tipik bir üşütük profesör hikâyesi gibi geliyor ama silah ticaretini kim finanse ediyordu acaba (ABD o zaman henüz savaşa dahil olmamıştı)?

2 Temmuz 2019

28 yıl önce (1991) bugün (2 Temmuz), Donald Trump ikinci eşi Marla Maples’a evlilik teklif etti ve takriben 1,5 milyon $ değerinde 7,5 karatlık elmas bir yüzük hediye etti.

2017’nin Ocak ayında Trump başkanlık yeminini edip ABD’nin 45. başkanı olurken Washington DC’deki törende 3 eşi de vardı: şimdiki eşi Melania, Çekya doğumlu ilk eşi Ivana ve en küçük kızının annesi Marla Maples. Trump, Marla ile kırıştırmaya başladığında 13 yıllık ilk eşi Ivana ile beraberdi. Mankenlik yapan Marla ise 22 yaşındaydı (Trump’tan 17 yaş genç) ve ona Georgia Şeftalisi deniliyordu.

1992 yılında Donald Ivana’yı boşadı ve bir sonraki yıl New Yrok’un ünlü Plaza Otel’indeki şatafatlı bir törende 1.500 davetlinin önünde hamile Marla ile evlendi. İşlerin sarpa sarması uzun sürmedi. 6 yıllık evliliğin ikinci 3 yıllık yarısı boşanma davasıyla uğraşmakla geçti. Marla “onu değiştirebileceğimi umdum ama yanılmışım dedi”. (Evet, Trump’ın değiştirilmesi gerek ama şu değiştirme umudundan vageçin artık kızlar…)

2000 seçimlerinde Trump bir ara aday olmayı düşünmüştü ama Marla hemen basına çıkıp aman ha diyerek Amerikan halkına bir uyarı göndermişti. 2106’da seçildiğinde ise “asla bunun gerçekleşebileceğini düşünmemiştim” dedi.

Nafaka duruşmasında Trump servetinin 1,17 milyar $ olduğunu beyan etti. Bu çok abartılı bir rakamdı ama o “ne kadar yüksek beyanat verirsen hakim o kadar sana sempati duyar” dedi. Marla’nın ise o zaman bankada 100 bin $’ı vardı. Marla’nın avukatları 25 milyon $ istedi. Olmadı. Trump Marla’ya 1 milyon $ + 1 milyon da ev alması için verdi. Çocuk için de 21 yaşına geldiğinde bitecek olan yılda 100 bin $ vermeyi kabul etti. Trump, ilk eşi Ivana ile boşandığında henüz o kadar akıllı değildi. O ilk boşanma ona 14 milyon $’a patlamıştı.

Marla Maples boşandıktan sonra 1999 yılında California’da 1,35 milyon $’a 500 m2 ’lik bir ev aldı. 4 yıl sonra evi 2,2 milyon $’a sattı. Televizyon kariyeri de devam etti. Bir daha hiç evlenmedi. Niye evlensin ki, hem erkekleri değiştirmekten vazgeçmiş hem 20 milyon $’ı var.

1 Temmuz 2019

75 yıl önce (1944) bugün (1 Temmuz), Harry Dexter ve John Maynard Keynes’in domine ettiği Bretton Woods Konferansı başladı ve sonucunda IMF ve Dünya Bankası kuruldu. O gün, zengin ülkelerin finans uzmanları New Hampshire dağlarında bir otelde savaş sonrası parasal sistemi tartışmak için toplandılar.

Toplantıdan, bugünün dünyasında önemli rol oynayan iki küresel kurum doğdu: IMF ve Dünya Bankası. Aynı zamanda, ancak 1970’lere kadar yaşayabilecek bir sabit döviz kuru sistemi kuruldu. Bu toplantının yapılmasında rol oynayan etkenler; iki savaş geçiren dünyanın finans sisteminin kaotik bir hale gelmesi, altın standardının çökmesi, 1930’ların büyük finansal krizi ve korumacılığın artması idi.

Henry Morgenthau (ABD’nin Hazine Bakanı), toplantıyı konferansın rekabetçi devalüasyon politikaları ve korumacılık gibi ekonomik kötülükleri yok etmesi gerektiğini söyleyerek açtı. Toplantının entellektüel lideri Keynes idi ama güç Başkan Roosevelt’in temsilcisi Harry Dexter’daydı.

Geçmişte sabit döviz kurlarını muhafaza edebilmek için yaşanan stres artık birçok ülke için dayanılmaz hale gelmişti (özellikle ticaret açığı verdiklerinde). İşte son kredi mercii olarak IMF’nin rolü bu sorunu çözmek olacaktı. Ne var ki, kreditör bir ülkenin (aynı zamanda ticaret fazlası olan) temsilcisi olarak White yük ve sorumluluğun borçlu ülkelerin omuzlarında olmasını istiyordu. Keynes ise kreditör ülkelere de kısıtlamalar getirilmesi taraftarıydı. Doları değil yeni yaratılacak bir döviz kurunu baz alan uluslarararası bir ödemeler dengesi takas mekanizması kurulmalı diyordu. White ABD’nin ihracatı karşılığında böyle “komik” bir para ile kompanse edilmesine karşı geldi. Tartışmayı Keynes kaybetti.

Tüm ülkelerin paraları dolara, dolar da altına mandallandı. Bu mandallara karşı spekülasyonu önlemek için de sermaye akımları ciddi bir şekilde kısıtlandı. Sonuçta yirmi yıldan fazla sürecek bir krizsiz büyüme sürecine girildi. Ne var ki, bu sistemin bir yandan Almanya ve Japonya gibi ekonomik güçlerin yükselmesi, öte yandan ABD’nin altın mandalını korumaktaki isteksizliğine karşı yeteri kadar esnek olmadığı görüldü ve Başkan Nixon 1971 yılında altın standardını terk edince sabit kur rejimi de çöktü.

Hem IMF hem de Dünya Bankası yaşamaya devam ettiler ama zengin ülkelerin bütün sistemi domine etmeleri yüzünden bugüne kadar güçlü eleştirilerden de kurtulamadılar. IMF’nin kabahati hep verdiği borçlara karşı koyduğu ağır koşullar ve devamlı kemer sıkmaya ve kreditörlerin haklarına odaklanıp yoksulları resmin dışarda bırakması oldu. Esasta gelişmekte olan ülkelere borç veren Dünya Bankası ise sosyal ve çevresel öğelere yeteri kadar odaklanmadığı için eleştirildi.

Küresel ekonomik resim durağan değil. Devamlı değişiyor. Özellikle Çin’in ve teknolojinin artan küresel ekonomik rolüyle bu iki kurumun bundan 70 sene sonra hayatta olup olmayacakları artık tartışılıyor.