• persembe@persembe.com

Yazar arşivi

Hırs – 30 Ekim

13 yıl önce (2007) bugün, Merrill Lynch’i batıran CEO Stan O’Neal işten ayrıldı. Tarihinin en büyük zararını açıklamış şirket batarken $91.4 milyonluk yıllık maaşının üzerine ayrılma paketi Merrill hisseleri ve $161.5 milyonluk opsiyonlardı.

O’Neal Alabama’da yoksulluk içinde doğmuştu. Dedesi eski bir köleydi. Tarlalarda pamuk topladı. Babası general Motors’da işe girince kaderi değişti. Üniversite okuyabildi. General Motors’dan aldığı bursal Harvard’da MBA yaptı. 1986’da Merrill Lynch’de işe girdi. Hızla yükseldi, 2003’de CEO oldu. Olur olmaz ilk işi ona en yakın üst düzey yöneticileri kovmak oldu. Hırslıydı ve rekabeti sevmezdi.

1914’ten beri bağımsız başarılı bir yatırım bankası olarak çalışan Merrill Lynch’i Goldman Sachs gibi bir trading güç dinamosu yapmak istiyordu. Şirketin 100 yıllık temkinli kültürünü bir hırs küpüne çevirdi. Yanına İngiltere’de hızla yükselen bir bono işlemcisi olan 39 yaşındaki Osman Semerci’yi aldı. Semerci ondan daha hırslıydı. Kârlar geldikçe eşik altı konut kredileri piyasasındaki risklerini artırdı da artırdı (bir yılda $5 milyardan $55 milyara). O da saray oyunlarıyla yanındakileri işten attı, attırdı. Sonunda kova şirketi batırdılar.

Ekim başında O’Neal Semerci’yi işten attı. Semerci güvenlik memurlarınca ofisten çıkarılırken çekmecesine bantladığı sıralı numaralı $10 binini yanına almayı unutmadı. Arkasından O’Neal da kovuldu. Merrill de kendini Bank of America’nın kollarında buldu.

Hikâye burda bitmiyor elbette. Küresel finans krizinin ortasında Bank of America’ya devlet milyarlarca dolar yardım yaparken üst düzey yöneticileri enfes paketleriyle şaşaalı ofisler yaptırdılar, özel jetleriyle uçup golf turnuvalarına katıldılar, partilerde şampanlara patlattılar. Hepsini yazmaya ömür yetmez.

persembe

Bill – 28 Ekim

65 yıl önce (1955) bugün Bill Gates doğdu. Doğduğunda cebinde $0 vardı. “Çocuklara fazla para bırakırsanız onlara iyilik yapmış olmazsınız” diyor. Onun için kendi çocuklarına sadece $10’ar milyon bırakmaya karar verdi.

İlk programını daha ergenken Lakeside Lisesi’nde bir General Electric bilgisayarında yazdı. Okul ondaki yeteneği görünce Bill’den öğrencilerin sınıflara tahsisi için bir program yazmasını istedi. O da kodlamayı değiştirerek kendisinin “güzel kızların çoğunlukta olduğu” bir sınıfa verilmesini sağladı.

Diğer başarılı tekno girişimciler gibi o da üniversiteden terk. 1975’te Harvard’ı yarım bıraktı. İki yıl sonra New Mexico’da hem kırmızı ışıkta geçtiği hem de ehliyetsiz olduğu için tutuklandı.

Yılda 50 kitap okuyor ama bir yabancı dil bilmiyor.

persembe

Vichai – 27 Ekim

2 yıl önce (2018) bugün, milyarder iş insanı ve Leicester City futbol klübünün sahibi Vichai Srivaddhanaprabha, lig maçından sonra bindiği helikopter stadyumun yanında düşünce hayatını kaybetti. Vichai $4,9 servetiyle Tayland’ın beşinci en zenginiydi.

Vichai, 3 yıl forma sponsorluğunu yaptıktan sonra klübü 2010 yılında $57 milyona satın aldı. 2011 yılında kendini başkan, oğlu Aiyawatt’ı da başkan yardımcısı yaptı. Leicester City 3 yıl içinde (2o14) Premier League’e çıktı (10 yıl aradan sonra) ve 2 yıl sonra da (2016) şampiyon oldu. Bu arada Vichai klübün £103 milyonluk borcunu da temizledi. Sonra klübün stadyumunu da satın alıp şirketinin ismini koydu (King Power Stadium).

Premier League’e çıktıklarında taraftarlara £180 milyon harcayıp takımı ilk beşe sokacağı sözünü vermişti. Çoğu kimse onu ciddiye almadı, ama 2 yıl içinde (ve sadece £60 milyon harcayarak) şampiyonluğa ulaştı. O zaman bahisçiler Leicester City şampiyonluğuna bire 5.000 veriyorlardı.

Şampiyon olunca, Vichai oyunculara 19 adet mavi (klübün forma rengi) BMW i8 ve o gece Londra gazinolarında harcamaları için £1.000 hediye etti. Cömertti. Leicester’daki bir çocuk hastanesine £2, üniversiteye £1, kentin diğer hayır kurumlarına £1 milyon bağış yaptı. 60. doğum gününde (61’i görmedi) taraftarların hepsine bedava sosis ve bira dağıttı, 60 kombine hediye etti. Bilet fiyatlarını düşük tuttu, deplasman maçlarına ucuz götürdü. Ölmeden birkaç hafta önce £100 milyonluk yeni bir antreman tesisinin inşası için izin almıştı.

1989 yılında duty free şirketi King Power’ı kurmuştu. Tek bir mağazadan birkaç yıl içinde uluslararası iş insanlığına yürüdü. King Power daha sonra Asia Aviation’ın (Thai Air Asia) %39’unu satın aldı. Vichai’nin en sevdiği içki £200’lük kırmızı St Émilion şarabıydı, soğuk içerdi. Budistti. Oyuncularını kutsaması için klübe budist rahipler bile getirmişti.

O gün West Ham maçından sonra havalanan helikopteri stadyumun yanında düştü. Olnl birlikte iki yardımcısı, ortağı ve pilot da hayatlarını kaybettiler. Taraftarlar stadyuma yüzbinlerce çiçek bıraktı. Ona “boss” diye hitap ederler, hep şakacılığı, devamlı gülümsemesi ve bilgeliğinden bahsederlerdi. Leicester City tarihine geçti.

persembe

İlk 707 – 26 Ekim

62 yıl önce (1958) bugün, Pan American Havayolları pilotu Samuel H. Miller, New York’tan Paris’e ilk tarifeli Boeing 707 jet uçuşunu yaptı. Bugünün parasıyla biletler ekonomi sınıfı için $2.300, birinci sınıf için $4.500 idi.

Aralarında sinema oyuncusu Greer Garson’un da bulunduğu 111 varlıklı ve şık yolcu sisli bir havada New Yrok’un Idlewild Havaalanı’ndan (daha sonra JFK olacak) Paris’in Le Bourget Havaalanı’na doğru yola çıktılar. Paris’in ünlü lokantası Maxim’s tarafından hazırlanan konyak soslu sülün servis edilirken birinci sınıf yolcular ayaklarını uzatıyor, şampanyalarını yudumluyor ve tarih yazıyorlardı.

Bu ilk tarifeli yolcu uçağı uçuşu dünya ulaşım sektöründe artık jet çağını başlatacaktı. O zamanlar insanlar uçmak için en şık giysilerini giyer, tüm deneyime hatırlanacak bir etkinlik olarak bakardı. Jet yolculuğunun artık pek cazibesi kalmadı. Bugün eşofmanlı yolcular uçağa sardalya gibi tıkıştırılıp plastik çatallara bırakılıyorlar. Uçuş süreleri kısaldı ama havaalanlarında bekleme süreleri de ikiye katladı.

O gün uçacak olan Boeing 707-121 uçağı daha bir hafta önce Mamie Eisenhower “Clipper America” ismiyle vaftiz etmişti. 8 saat 41 dakika sürecek olan uçuşta (pervaneli uçuş süresinin yarısı) Newfoundland’da durulup yakıt ikmali yapılmıştı.

O uçuştan sonra “Dünyayı küçülttük” diyen Kaptan Miller sonra PanAm’da operasyondan sorumlu başkan vekili olup 1977’de emekli oldu ve 1977’de emekli olduktan sonra 84 yaşında Florida’da öldü. O 707 de 1975 yılında bir uçak kiralama şirketine satıldı. PanAm ise 1992 de kapandı.

O günkü uçuştan önce Miller yine o 707 ile Atlantik Okyanusu’nda 6 kez deneme uçuşu yapmıştı ve son derece deneyimliydi. 12 yıl önce (1946) yine PanAm’a ait bir pırpırla New York’un La Guardia Havaalanı’ndan kalkıp, New Founland’de yakıt ikmali yaparak Londra’ya uçacaktı. Havalandıktan hemen sonra motorlardan bir alev alıp koparak dünyaya düştü. Miller uçağı iniş takımlarıı açmadan Connecticut’ta küçük bir havaalanına indirmeyi başardı. Aralarında Laurence Olivier ve Vivien Leigh’in de bulunduğu 40 yolcunun burnu bile kanamadı.

persembe

Hamilton – 21 Ekim

91 yıl önce (1929), Charles Dow’dan sonra 20 yıl boyunca The Wall Street Journal gazetesinin editörlüğünü yapan ve en önemli Dow teoristlerinden biri olan William Peter Hamilton, “Rüzgâr Tersine Döndü” başlıklı makalesinde hisse senetlerindeki boğa piyasasının artık sona erdiğini yazdı.

Kimse dinlemedi. Dinlemedi, çünkü daha önce üç kez aynı kehanette bulunmuş ve yanılmıştı. Bu sefer yanılmadı. Üç gün sonra piyasa çöktü.

Erken kehanette bulunmanın sonucunu birinci elden görmüş olduğundan söylediği şu sözler piyasada bugün bile yankılanır: “Wall Street mezarlıkları çok erken haklı çıkanların cesetleriyle doludur.”

The Stock Market Barometer isimli kitabı bugün hâlâ konu hakkındaki klasikler arasında yerini alıyor.

persembe

Parlak gelecek – 20 Ekim

66 yıl önce (1954) bugün, Dünya Bankası genel sekreteri Morton Mendels Türkiye’ye gelip üçüncü Menderes hükümetinin daha sonra sehpaya gidecek olan maliye bakanı Hasan Polatkan ile görüştü ve “Türkiye ekonomik geleceği çok parlak bir ülkedir” dedi. Başka ne desin ki. Dünya Bankası’nın ilk genel sekreteriydi. 1946’dan 1973’e, 27 yıl o koltukta oturdu.

persembe

Kara Pazartesi – 19 Ekim

33 yıl önce (1987) bugün, kara pazartesilerin en karasında, Dow Jones Endeksi taihinin en büyük günlük % düşüşünü gördü (%22,61). Endeks o gün 508 puan düştü (bu o güne kadar gerçekleşen en büyük puan düşüşüydü). Artık değil. Tarihin en büyük üç puan düşüşü ve aynı zamanda yükselişi 2020’de oluştu (hepsi takriben %10 civarındaydı).

1987 kara pazartesinin aslında pek de kesin tek bir nedeni yoktu. Hisseler birkaç yıldır yükselmekteydiler ve F/K oranları uzun vadeli ortalamaların üzerindeydi (mesela S&P 500 F/K’sı x14,5 ortalamasını çoktan geçip x23’e ulaşmıştı). Yaraya yavaş yavaş kötüleşen ekonomik veriler, gittikçe artan ABD ticaret açığı ve değer kaybeden dolar da tuz atınca algoritmalar devreye girip bir günde dünyayı darmadağın etmişti.

persembe

Fisher – 16 Ekim

91 yıl önce (1929) bugün, ABD’nin en ünlü ve ilk neoklasik ekonomistlerinden Yale profesörü Irving Fisher hisse fiyatlarının artık yüksek bir platoya eriştiğini ve bir daha da düşmeyeceğini söyledi. 3 yıl sonra hisseler %88 değer kaybetmişlerdi ve Fisher’ın konuştuğu günkü değerlerine ancak 25 yıl sonra ulaşabildiler.

persembe

TL -15 Ekim

83 yıl önce (1937) bugün, yeni harflerle basılan ilk kâğıt paralar tedavüle çıktı. O gün basılan ve üzerinde Atatürk’ün resmi olan 5 Türk Lirası hem cumhuriyetin yeni harfli ilk kâğıt parası hem de TC Merkez Bankası’nın 11 Haziran 1930 tarih ve 1715 sayılı yasayla dolaşıma çıkardığı ilk paraydı.

Yeni yılla birlikte 6 sıfırı atılarak,başına “yeni” sıfatı eklenen Türk lirasının tarihteki yolculuğu 5 Aralık 1927 tarihinde başladı. Bunların üzerinde “30 Kanunuevvel 1341 tarih ve 701 numaralı kanuna göre” yazısı yer alıyordu.

Maliye Bakanı Mustafa Abdülhalik Renda’nın imzasının bulunduğu ilk kağıt Türk lirasının basımı, İngiltere’de “Thomas De LaRue” adlı bir şirkete yaptırıldı. 1,5,10,50, 100, 500 ve 1000 liralıkkağıt paraların üzerinde, Fransızca sözcüklerin yanı sıra Arap harfleriyle yazılı Türkçe sözcükler bulunuyordu.

1928 yılında yapılan yazı devrimiyle terk edilen Arap harfleri, Türk lirasının üzerindeki yerini bir süre daha korudu. 10 yıl süreyle hayatta kalan bu kağıt paralar, “Atatürk devrimlerinin ilkelerine ters düşmesi nedeniyle” 15 Ekim 1937 tarihinde çıkarılan bir yasayla “yavaş yavaş” dolaşımdan kaldırıldı. Türkiye Cumhuriyeti’nin bu ilk kağıt paraları 1942’de tedavülden kaldırıldı, 15 Haziran 1949 tarihinden sonra da geçerliğini tümüyle yitirdi.

persembe

Alive – 13 Ekim

48 yıl önce (1972) bugün, Uruguay’lı bir rugby ekibini taşıyan uçak Ant Dağları’nda düştü. 45 yolcudan 12’si hemen, 5’i ertesi gün, biri de sekizinci gün öldüler. 29 Ekim’de üzerlerine çığ düştü, 8’i daha öldü. Geriye kalanlar, kurtarılmalarına kadar geçen 72 gün içinde birbirlerini ve cesetleri yiyerek hayatta kaldılar. Sonunda 16’sı kurtarıldı. Başlarına gelenler 1993 yılında vizyona giren Alive isimli filme konu oldu. Filmin vizyona girmesinden kısa bir süre sonra, hayatta kalanlardan biri olan Jose Luis Inciarte’nin aileden bir kişi ile birlikte aldığı piyango biletine $2,5 milyon çıktı.

persembe